ايجاب صفت كند از آن جا كه علَّت است ، سواء اگر فعل او باشد يا فعل غير او ، پس قديم - جلّ جلاله - علم نكند الَّا در محلّ براى احتياج علم به محلّ ، و چون در محلّ باشد ، مختص شود به محلّ ، ايجاب صفت آن جمله ادا كند ( 1 ) كه محلّ علم بعضى از او باشد ، و كذلك الكلام فى الهلك ، براى آن كه در غيرى كند آن هلاك ، پس اگر چه اسم فاعل بر اين وزن اشتقاق نكنند ( 2 ) ، قديم را تعالى هالك و عالم نگويند به خلق علم و هلك در غيرى ، او را معلم و مهلك گويند ، و اختلاف اين بنا به وضع لغت تعلَّق دارد و عبارت است كه مختلف مىشود - و لا مشاحّة فيه ( 3 ) . * ( وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ ) * ( 4 ) ، معنى آن است كه : اذكر يوم نحشرهم ، ياد كن اى محمّد آن روز كه ما ايشان را حشر كنيم . جمله قرّاء به « نون » خواندند ، مگر حفص كه خواند : * ( يَحْشُرُهُمْ ) * به « يا » ، اضافة الى اسم اللَّه تعالى في قوله : * ( إِنَّ اللَّه لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً ) * . و روا بود كه ، عامل در او * ( يَتَعارَفُونَ ) * باشد ، و آنگه نصب او بر ظرف باشد . و روا بود كه ، معنى * ( كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا ) * ، عامل باشد در او ، اى شبّه حالهم به حال من ( 5 ) يلبث ساعة من النّهار يوم نحشرهم . و قوله : * ( كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا ) * ، در محلّ او سه قول گفتند ، يكى آن كه : صفت يوم است ، و يكى آن كه : صفت مصدرى است محذوف ، اى حشرا مشبّها ، و يكى آن كه : حال است ، و اين اوليتر است ، و تقدير چنان بود كه : و يوم نحشرهم مشبّها حالهم حال من يلبث ساعة من النّهار . حق تعالى تشبيه كرد حال ايشان را بر حال كسى كه يك ساعت از روز مقام كرده باشد ( 6 ) جايى ، و اين مبالغت باشد در وصف قلَّت لبث ايشان در دنيا و قلَّت بقاء و حيات ايشان آن جا ، و گر چه عمرى دراز بوده باشد ايشان را در ( 7 ) آن جا كه مصير و مرجع با فنا بوده باشد باضافت الى ما لا يتناهى ( 8 ) عمر كه ايشان را در آخرت خواهد بودن ، آن حيات را به ساعتى از روز تشبيه كرد . و بعضى دگر گفتند : * ( كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا ) * في قبورهم ، * ( إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ ) * ،

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، مل ، مج : آن جمله را كند ، لب ، آز : جمله‌اى را كند . ( 2 ) . آج ، آز : بكنند . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : فيها ، لب اى لا نزاع . ( 4 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : نحشرهم ، به قياس با ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 5 ) . آج ، لب ، آز لم . ( 6 ) . لب ، آز در . ( 7 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : از . ( 8 ) . آج ، آز : ما يتناهى .